दिवाळी आली, तरी घरं सारवली जात नाहीत!

दिवाळी आली, तरी घरं सारवली जात नाहीत!

अकोल्याच्या मातीचा सुगंध हरवला; शेणामातीच्या सारवणासोबत जुन्या आठवणी, परंपरा आणि माणसांमधील ओलावाही हरवतोय... दिवाळी विशेष | ग्रामीण संस्कृती आणि बदलते गावजीवन अकोले, ता. ३ : दिवाळी जवळ आली की पूर्वी गावागावांत एक वेगळीच लगबग सुरू व्हायची. घरातील माणसांच्या चेहऱ्यावर आनंद, अंगणात सडा, उंबरठ्यावर गेरूची रंगरंगोटी आणि घरभर दरवळणारा शेणामातीचा सुगंध... दिवाळीच्या स्वागतासाठी घराचा प्रत्येक कोपरा सज्ज व्हायचा. घर सारवणे, भिंती लिपणे, अंगण स्वच्छ करणे, चुलीला नवे रूप देणे, या कामांतूनच दिवाळीचे खरे आगमन झाल्याची जाणीव व्हायची. मात्र, काळ बदलला आणि या परंपरेचे चित्रही बदलले. आज अकोले तालुक्यातील अनेक गावांमध्ये दिवाळी आली, तरी घर सारवण्याची लगबग दिसत नाही. शेणामातीच्या सारवणाची जागा आता रंग, डिस्टेंपर आणि आकर्षक टाइल्सनी घेतली आहे. अकोल्याच्या मातीचा तो सुगंध जणू आठवणींतच उरला आहे. सारवणाच्या दिवसांत घराघरांत उत्सव असायचा! पूर्वी आषाढ संपून पावसाळा ओसरू लागला की घरातील महिला दिवाळीच्या तयारीला लागत. घरातील जुनी माती काढून जमीन नव्याने तयार केली जायची. डोंगरकपारीतून किंवा माळरानातून आणलेली लाल, काळी चिकणमाती, शेण आणि राख यांचे मिश्रण करून ते पायाने तुडवले जायचे. माती चांगली मळून मुरवली की सारवणासाठी ती तयार व्हायची. घरातील महिला एकत्र जमायच्या. कुणी माती कालवायची, कुणी पाणी आणायचे, तर कुणी हाताने जमीन सारवायची. काम सुरू असताना ओव्या, गाणी आणि गप्पांची मैफल रंगायची. शेजारच्या घरातील महिलाही मदतीला यायच्या. काम संपेपर्यंत थकवा जाणवत नसे; कारण ते केवळ घरकाम नव्हते, तर एकत्रितपणाचा आनंद होता. सारवलेल्या जमिनीवर अनवाणी पाय ठेवला की मिळणारा थंडगार स्पर्श आजच्या महागड्या फरशांमध्येही मिळत नाही, अशी आठवण आजही अनेक ज्येष्ठांच्या मनात ताजी आहे. भिंतींचे लिपण आणि घराची वेगळीच शोभा! घराची जमीन सारवली की भिंतींचे लिपण सुरू व्हायचे. शेणमातीने भिंती सारवून त्यावर हाताच्या बोटांनी किंवा तळव्याने विशिष्ट पद्धतीने ठिपके उमटवले जायचे. काही ठिकाणी याला चोपणे असे म्हटले जायचे. त्यावर चुन्याच्या पांढऱ्या रंगाने नक्षी काढली जायची. प्रत्येक घरातील नक्षी वेगळी आणि ती तयार करणाऱ्या गृहिणीच्या कलात्मकतेची साक्ष देणारी असायची. उंबरठ्याला गेरू लावला जायचा. अंगणात शेणाचा सडा टाकून त्यावर रांगोळी काढली जायची. देवघर स्वच्छ करून दिव्यांची मांडणी केली जायची. घरातली चूलही नव्याने सारवली जायची. या प्रत्येक कामामागे स्वच्छतेबरोबरच श्रद्धा, सौंदर्य आणि आपलेपणाची भावना असायची. 'घर सारवलं की लक्ष्मी येते!' ही श्रद्धा होती. कोतूळ येथील ८२ वर्षांच्या लक्ष्मी सांगळे आजी जुन्या दिवसांची आठवण सांगताना भावूक होतात. त्या म्हणतात, "पूर्वी दिवाळीच्या आधी घर सारवण्याची किती घाई असायची! घरातली लहान-मोठी सगळी माणसं कामाला लागायची. शेजारच्या बायका मदतीला यायच्या. घर सारवून झालं की अंगणात रांगोळी काढायची. घर स्वच्छ आणि सुंदर झालं की लक्ष्मी घरात येते, अशी आमची श्रद्धा होती. आता घरं मोठी झाली, रंगीत झाली; पण त्या सारवलेल्या घराचा वास आणि त्या दिवसांचा आनंद पुन्हा मिळत नाही." आजींच्या या शब्दांत केवळ एका पिढीची आठवण नाही, तर बदलत्या ग्रामीण संस्कृतीची वेदनाही दडलेली आहे. काळ बदलला, मातीशी नातंही तुटलं! शेणामातीच्या सारवणाची परंपरा मागे पडण्यामागे अनेक कारणे आहेत. पूर्वी ही कामे करणाऱ्या महिलांची संख्या आता कमी झाली आहे. रोजगारासाठी अनेक जण शहरांकडे स्थलांतरित झाले आहेत. घरातील महिला आणि पुरुष दोघेही नोकरी-व्यवसायात व्यस्त असल्याने सारवणासाठी लागणारा वेळ देणे कठीण झाले आहे. दुसरीकडे, गावांच्या आसपासची माळराने आणि माती मिळण्याची ठिकाणेही बदलली आहेत. अनेक ठिकाणी प्लॉटिंग, बांधकामे आणि सिमेंटची घरे उभी राहिली. शेणामातीच्या घरांऐवजी सिमेंटची घरे, फरशा आणि आधुनिक रंगांचा वापर वाढला. नव्या पिढीला शेणाने घर सारवणे जुनेपणाचे वाटू लागले. परिणामी, एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे जाणारे हे पारंपरिक कौशल्य हळूहळू लोप पावत आहे. हरवला केवळ मातीचा वास नाही, तर सामूहिक जीवनाचा आनंदही! शेणामातीच्या घरांचे वैशिष्ट्य म्हणजे ऋतुमानानुसार घरातील तापमानात तुलनेने समतोल राहण्यास मदत होणे. नैसर्गिक मातीच्या बांधकामाला पर्यावरणपूरक पर्याय म्हणून आज पुन्हा महत्त्व मिळत आहे. मात्र, या परंपरेचे खरे वैशिष्ट्य केवळ बांधकामात नव्हते. त्यात माणसांमधील नाती होती. सारवणाच्या निमित्ताने शेजारच्या चार महिला एकत्र यायच्या. कुणाच्या घरात लग्नाची चर्चा, कुणाच्या शेतातील पिकांची चिंता, तर कुणाच्या मुलांच्या शिक्षणाच्या गप्पा रंगायच्या. काम करता करता ओव्या म्हटल्या जायच्या. एकीच्या घरचे काम दुसरीच्या घरचे काम समजून पूर्ण केले जायचे. आज घर रंगवण्यासाठी पेंटर येतो, काम ठरलेल्या वेळेत पूर्ण होते आणि घर पुन्हा चकचकीत दिसू लागते. पण त्या प्रक्रियेतून निर्माण होणारा सामूहिक आनंद मात्र हरवला आहे. मातीची परंपरा पुन्हा जिवंत होणार का? आज जगभरात नैसर्गिक बांधकाम, मातीची घरे आणि पर्यावरणपूरक वास्तुरचना यांना नव्याने महत्त्व दिले जात आहे. शहरांमधील काही लोक फार्महाऊस आणि रिसॉर्टमध्ये मुद्दाम मातीची घरे तयार करतात. त्यासाठी मोठा खर्चही करतात. मात्र, ज्या शेणामातीच्या घरांमध्ये आपल्या पूर्वजांनी आयुष्य घालवले, तीच परंपरा आपण आधुनिकतेच्या नावाखाली विसरत चाललो आहोत. अकोले तालुक्यातील शाळा, महिला बचत गट आणि ग्रामपंचायतींनी पुढाकार घेतल्यास या परंपरेची ओळख नव्या पिढीला करून देता येऊ शकते. शाळांमध्ये पारंपरिक सारवणाचे प्रात्यक्षिक, मातीच्या घरांचे प्रदर्शन आणि ज्येष्ठ महिलांकडून जुन्या पद्धतींचे प्रशिक्षण असे उपक्रम राबवता येतील. या दिवाळीत प्रत्येकाने संपूर्ण घर सारवावेच असे नाही; पण निदान देवघर, अंगणातील एखादा कोपरा किंवा पारंपरिक मातीच्या घराची आठवण जपणारा एक छोटासा भाग तरी या पद्धतीने सजवण्याचा प्रयत्न करावा. कारण घराला रंग देणे सोपे आहे; पण घराला मातीचा गंध, माणसांचा सहवास आणि परंपरेचा ओलावा देणे अधिक महत्त्वाचे आहे. आज घरांच्या भिंती रंगीत झाल्या, फरशा चकचकीत झाल्या; पण त्या भिंतींना एकत्रितपणाचा स्पर्श देणारे हात हरवत चालले आहेत. दिवाळीच्या रोषणाईत अकोल्याच्या मातीचा तो जुना सुगंध पुन्हा दरवळणार का, हा प्रश्न मात्र अनुत्तरित आहे!